Không chỉ là một bài thi để đánh giá kiến thức, đề kiểm tra Ngữ văn trong nhà trường hôm nay cần được nhìn nhận như một công cụ giáo dục toàn diện: đánh thức tư duy, khơi dậy cảm xúc, bồi dưỡng nhân cách và truyền cảm hứng sống có trách nhiệm. Khi mỗi đề kiểm tra được thiết kế với triết lý giáo dục sâu sắc, nó sẽ trở thành một cánh cửa đối thoại giữa thầy và trò, giữa nhà trường và đời sống.

1. Khi dạy học đã đổi mới, kiểm tra cũng cần chuyển mình

    Thực hiện Chương trình GDPT 2018, nhiều nhà trường, tổ chuyên môn và giáo viên đã nỗ lực đổi mới phương pháp dạy học. Tuy nhiên, việc ra đề kiểm tra và đánh giá nhiều khi vẫn chưa theo kịp tiến trình đổi mới dạy học. Nếu dạy học hướng tới học sinh, mở ra những chân trời tư duy, thì đề kiểm tra cũng phải trở thành đối tác xứng đáng trong quá trình đó.

    Chúng ta cần đặt câu hỏi: Mỗi đề kiểm tra Ngữ văn có để lại điều gì sâu sắc trong tâm trí học sinh? Các em được kiểm tra về tư duy, cảm xúc hay chỉ là kiến thức rời rạc? Đây là lúc giáo viên cần cùng nhau soi chiếu lại mục tiêu giáo dục trong từng trang đề kiểm tra.

2. Những lối mòn trong ra đề – bài học từ thực tiễn các nhà trường

    Không ít đề kiểm tra hiện nay vẫn tập trung vào việc kiểm tra trí nhớ, đánh giá mức độ thuộc bài, chưa tạo được nhiều cơ hội cho học sinh bộc lộ chính kiến, tư duy độc lập hoặc liên hệ với cuộc sống. Nội dung câu hỏi thường thiên về nhớ – thuộc lòng, hoặc các yêu cầu rập khuôn như: ghi tên tác giả, thể loại, phân tích nhân vật, chứng minh luận điểm theo mẫu – những thao tác quen thuộc nhưng thiếu chiều sâu tư duy nếu không được đặt trong ngữ cảnh linh hoạt. Mặc dù điều đó cũng quan trọng, nhưng nếu chỉ dừng lại ở đó thì văn học chỉ là môn học khô khan, thiếu sức sống.

3. Một minh chứng đổi mới: Đề kiểm tra từ thực tiễn dạy học

    Để hình dung cụ thể về một hướng ra đề tích hợp, mang tính giáo dục cao, có thể xem xét đề kiểm tra cuối học kì II môn Ngữ văn lớp 7 tại Trường THCS Khương Mai, phường Phương Liệt, tp Hà Nội.   

 PHẦN I. ĐỌC - HIỂU (5,0 điểm)

  Đọc văn bản sau:

HÀ NỘI NĂM 2025 – BÁO ĐỘNG MÔI TRƯỜNG, THỨC TỈNH LƯƠNG TRI

     Hà Nội - thủ đô ngàn năm văn hiến - đang đứng trước những thách thức nghiêm trọng về môi trường. Không khí ô nhiễm nặng, nguồn nước suy thoái, rác thải ngập ngụa… đã và đang trở thành những “vết nhăn” trên gương mặt đô thị hiện đại.

     Những buổi sáng mùa đông, chỉ số AQI (Air Quality Index - chỉ số chất lượng không khí) vượt mức 200, báo động đỏ. Bụi mịn PM2.5 (bụi có kích thước siêu nhỏ, dễ xâm nhập vào phổi) lơ lửng trong không khí như những chiếc kim vô hình đâm vào phổi người. Người dân không khỏi thở dài: “Ra đường chẳng khác gì vào phòng xông khói!” - một hình ảnh nói quá nhưng đầy ám ảnh.

     Giữa lòng thành phố, những “dòng sông đen” như Tô Lịch, Kim Ngưu vẫn âm thầm gánh chịu rác thải sinh hoạt, hóa chất công nghiệp. Sông không còn là nơi mát lành mà trở thành nạn nhân bị đầu độc mỗi ngày. Ấy vậy mà, chỉ khoảng 30% nước thải được xử lý - con số khiến ai cũng phải giật mình...

     Trong khi đó, mỗi ngày Thủ đô “sản xuất” hơn 7.000 tấn rác - nhiều đến mức có thể “chất cao như núi”. Việc phân loại rác tại nguồn đang được đẩy mạnh, song kết quả vẫn còn khiêm tốn…

     Tuy nhiên, thành phố đang... thay đổi. Thành phố đang... hành động. Điệp ngữ ấy vang lên như một lời cam kết. Hà Nội đang triển khai vùng phát thải thấp, tăng cường xe buýt điện, mở rộng nhà máy xử lý nước thải - những bước đi đầu tiên trên hành trình phát triển bền vững.

   Cần lắm mỗi người “góp một tay”. Bởi lẽ, như cha ông từng dạy: “Một cây làm chẳng nên non, ba cây chụm lại nên hòn núi cao.”

                                                                           ( Nguồn Internet, tháng 4 năm 2025).

   Trả lời các câu hỏi (từ câu 1 đến câu 8) bằng cách ghi lại chữ cái đứng trước câu trả lời đúng (mỗi câu trả lời đúng được 0,25 điểm)

Câu 1. Xác định thể loại của văn bản trên.

   A. Văn bản tự sự.                                      B. Văn bản miêu tả.     

   C. Văn bản biểu cảm.                                D. Văn bản thông tin.

Câu 2. Trong các từ sau, từ nào không phải là thuật ngữ?

   A. Môi trường.                                        B. Điệp ngữ.
   C. Lơ lửng.                                              D. Hóa chất.

Câu 3. Trong văn bản, cụm từ "báo động đỏ" được hiểu như thế nào về mức độ ô nhiễm không khí?

   A. Mức độ ô nhiễm nhẹ, không đáng lo ngại.

   B. Mức độ ô nhiễm trung bình, cần chú ý.

   C. Mức độ ô nhiễm nghiêm trọng, nguy hiểm cho sức khỏe.

   D. Mức độ ô nhiễm ở mức cao nhất, thảm họa môi trường.

Câu 4. Các con sông như Tô Lịch, Kim Ngưu đang chịu ô nhiễm nặng do rác thải sinh hoạt và hóa chất công nghiệp. Nhận định này Đúng hay Sai với nội dung văn bản trên ?       

A. Đúng.                                                    B. Sai.  

Câu 5. Dấu chấm lửng trong câu văn: "Tuy nhiên, thành phố đang... thay đổi. Thành phố đang... hành động." có công dụng gì?

  A. Thể hiện sự ngập ngừng, do dự, khiến người đọc cảm thấy câu văn chưa được hoàn chỉnh và thiếu sự rõ ràng trong diễn đạt.
  B. Thể hiện lời nói bỏ dở, không tiếp tục câu chuyện hay suy nghĩ của người nói, tạo cảm giác như câu văn chưa được kết thúc.
  C. Thể hiện sự ngập ngừng, kéo dài cảm xúc, khiến người đọc cảm nhận rằng quá trình thay đổi, hành động của thành phố vẫn đang diễn ra và còn nhiều điều chưa nói hết.
  D. Thể hiện sự liệt kê chưa hết, với mục đích tiếp tục đưa ra các yếu tố hoặc hành động nhưng chưa được nêu hết trong câu.

Câu 6. Dòng nào sau đây nêu đúng các vấn đề môi trường được đề cập trong văn bản?

   A. Ô nhiễm không khí, ô nhiễm tiếng ồn, ô nhiễm ánh sáng.

   B. Ô nhiễm không khí, suy thoái nguồn nước, rác thải.

   C. Suy thoái tầng ozon, biến đổi khí hậu, mưa axit.

   D. Ô nhiễm đất, ô nhiễm phóng xạ, ô nhiễm điện từ.

Câu 7. “Lương tri” là từ Hán Việt, trong văn bản trên, từ này có nghĩa là:

  A. Sự hiểu biết sâu rộng về đạo đức và pháp luật.

  B. Khả năng suy luận logic và đưa ra quyết định lý trí.

  C. Khả năng nhận thức đúng sai, phải trái trong hành vi.

  D. Sự đồng tình và ủng hộ của dư luận xã hội đối với một hành động.

Câu 8. Xác định phép liên kết câu được sử dụng trong câu văn: "Tuy nhiên, thành phố đang... thay đổi. Thành phố đang... hành động."

   A. Phép lặp.              B. Phép thế.                    C. Phép nối.           D. Phép tương phản.

Thực hiện các yêu cầu (Câu 9, 10) bằng cách ghi lại nội dung trả lời

Câu 9. (1.5 điểm) Chỉ rõ và nêu tác dụng của biện pháp tu từ so sánh trong câu:“Bụi mịn PM2.5 (bụi có kích thước siêu nhỏ, dễ xâm nhập vào phổi) lơ lửng trong không khí như những chiếc kim vô hình đâm vào phổi người.”

Câu 10. (1.5 điểm) Hãy viết một đoạn văn ngắn (khoảng 5-7 câu) trình bày bài học mà em rút ra sau khi đọc văn bản “Hà Nội năm 2025 - Báo động môi trường, thức tỉnh lương tri”.

PHẦN II. VIẾT (5.0 điểm)

    Có ý kiến cho rằng:“Học sinh chỉ cần học tốt ở trường, không cần quan tâm đến những vấn đề ngoài xã hội.”

      Hãy viết bài văn nghị luận (khoảng 400 chữ) trình bày suy nghĩ của em về ý kiến trên.

------HẾT------

    Văn bản đọc hiểu được lựa chọn có chủ đề môi trường – một vấn đề thời sự, gần gũi và giàu tính giáo dục. Văn bản không chỉ truyền tải thông tin, mà còn là một thông điệp xã hội đậm chất cảnh báo và thức tỉnh, giúp học sinh hình dung được thực trạng đáng lo ngại của môi trường sống quanh mình. Các câu hỏi trắc nghiệm được thiết kế để vừa kiểm tra kiến thức tiếng Việt như từ Hán Việt, phép liên kết, phép tu từ, vừa đánh giá khả năng suy luận ngữ nghĩa, nhận diện ý nghĩa biểu đạt và tính liên văn bản. Các câu hỏi không chỉ khai thác ngôn ngữ mà còn gợi suy nghĩ và cảm xúc ở người học. Việc yêu cầu học sinh rút ra bài học từ văn bản là bước chuyển cần thiết từ kiểm tra nhận thức sang đánh giá năng lực. Điều này không chỉ yêu cầu học sinh đọc hiểu nội dung, mà còn biết rút ra thông điệp mang tính nhân văn, đạo đức và xã hội từ văn bản – một năng lực quan trọng trong chương trình Ngữ văn mới.

   Phần Viết nghị luận cũng không nhằm kiểm tra kỹ năng viết thuần túy, mà là sự đánh giá khả năng tư duy độc lập, lập luận chặt chẽ, sử dụng dẫn chứng hợp lý và trình bày mạch lạc. Đề yêu cầu học sinh nêu suy nghĩ về một ý kiến mang tính phản biện trong xã hội – “học sinh chỉ cần học tốt ở trường, không cần quan tâm đến những vấn đề ngoài xã hội” – giúp học sinh thể hiện chính kiến, kết nối kiến thức với đời sống, qua đó nâng cao ý thức công dân, mà là dịp để học sinh thể hiện chính kiến về một vấn đề xã hội gần gũi với lứa tuổi. Qua đó, giáo viên có thể nhận diện được cả năng lực lập luận, cách sử dụng dẫn chứng, lẫn cảm xúc, trách nhiệm và thái độ sống của từng học sinh. Qua thực tế triển khai, nhiều giáo viên nhận thấy rằng việc ra đề theo hướng mở như vậy không chỉ giúp phát hiện năng lực nổi trội của học sinh khá giỏi mà còn giúp học sinh trung bình, yếu cảm thấy có cơ hội thể hiện. Điều quan trọng là đề phải tạo được cảm giác gần gũi với đời sống, mang lại cho học sinh cảm hứng viết thực sự.

4. Những kinh nghiệm ra đề cần chia sẻ trong toàn ngành

     Từ thực tiễn triển khai các đề kiểm tra mới theo định hướng phát triển năng lực, có thể rút ra một số kinh nghiệm chuyên môn thiết thực sau:

     -  Chọn văn bản có chủ đề thời sự, gắn với bối cảnh địa phương hoặc vấn đề xã hội đang được quan tâm, giúp học sinh thấy được tính thiết thực và gắn bó với đời sống.

    -  Tích hợp kiểm tra tiếng Việt trong ngữ cảnh cụ thể của văn bản, tránh kiểm tra rời rạc các đơn vị kiến thức.

    -  Phần viết cần có tính mở, tạo điều kiện để học sinh thể hiện tư duy phản biện, năng lực lập luận và quan điểm cá nhân; đồng thời khuyến khích sự sáng tạo trong diễn đạt.

     -  Cần phân hóa hợp lý về mức độ yêu cầu. Với học sinh yếu, nên thiết kế câu hỏi có gợi mở, ví dụ minh họa rõ ràng và định hướng cụ thể về dàn ý để các em tự tin triển khai bài làm.

5. Ra đề là một nghệ thuật giáo dục cần được đầu tư

   Chúng ta thường nói: "Người thầy làm gì cũng là đang dạy học sinh". Và ra đề cũng vậy. Mỗi đề kiểm tra đừng chỉ để hỏi "em biết gì", mà nên hướng tới câu hỏi lớn hơn: "em nghĩ gì, em sống ra sao?"

   Ra đề cũng là một hành vi giáo dục, cần mang triết lý sư phạm và nhân văn – một công việc xứng đáng được đầu tư kỹ lưỡng. Sau mỗi tiết kiểm tra, học sinh nên mang về một bài học ý nghĩa cho cuộc đời mình.

  6. Mở rộng kết nối: Cùng nhau tạo chuyển biến trong kiểm tra đánh giá

     Từ kinh nghiệm thực tiễn tại Trường THCS Khương Mai, rất mong các nhà trường, tổ chuyên môn và giáo viên dạy Ngữ văn ở khắp các địa phương mạnh dạn chia sẻ những đề kiểm tra hay, sáng tạo và có chiều sâu. Việc cùng nhau tạo dựng một kho dữ liệu mở về kiểm tra theo hướng phát triển năng lực không chỉ giúp đồng nghiệp học hỏi lẫn nhau mà còn góp phần hiện thực hóa tinh thần đổi mới trong kiểm tra, đánh giá học sinh theo đúng định hướng của Chương trình GDPT 2018.

   Ở một số địa phương như Đà Nẵng, Thái Nguyên, TP. Hồ Chí Minh…, nhiều tổ Ngữ văn đã tổ chức sinh hoạt chuyên môn theo hướng nghiên cứu bài học, cùng xây dựng và thẩm định đề kiểm tra chung theo chủ đề, có mức độ phân hóa hợp lý, tích hợp kỹ năng đọc hiểu – viết – tiếng Việt trong một ngữ cảnh đời sống cụ thể. Đây là những tín hiệu rất tích cực, cho thấy chuyển động trong kiểm tra đánh giá đang từng bước lan tỏa theo hướng bền vững và hiệu quả.

     Hy vọng rằng, những chia sẻ nhỏ từ thực tế nghề dạy học có thể góp thêm một tiếng nói tích cực, tiếp thêm niềm tin và động lực cho các giáo viên Ngữ văn trên hành trình đổi mới. Bởi mỗi sự thay đổi, dù nhỏ, nếu xuất phát từ tâm huyết nghề nghiệp và được lan tỏa rộng rãi, đều có thể góp phần tạo nên chuyển biến lớn trong chất lượng dạy học và kiểm tra đánh giá. Hãy coi mỗi đề kiểm tra không chỉ là một bài thi, mà là một cánh cửa mở ra đối thoại giữa người dạy và người học, giữa nhà trường và cuộc sống hiện nay.

Tác giả: Khuất Văn Hiếu GV Ngữ văn, Trường THCS Khương Mai, phường Phương Liệt, Hà Nội.
   Email: vanhieutlt11@gmail.com